Σλάβοι και Βούλγαροι (λαοί στον περίγυρο του Βυζαντίου)

 

Η εξάπλωση των Αράβων

 Η εξάπλωση των Αράβων

Θερμοπύλες

Παρατηρήστε την αρχική και την τελική μορφή του ποιήματος από τον ίδιο τον ποιητή. Τι συμπέρασμα βγάζετε για τον τρόπο που έγραφε; Η ποιητική δημιουργία είναι εύκολη ή επίπονη διαδικασία; 

 

Φωνές του ρήματος και μετατροπή από την Ενεργητική στην Παθητική και αντιστρόφως

 

Άσκηση : εντοπισμός φωνής του ρήματος
Θεωρία - Αναλυτική παρουσίαση

1. α) Πότε χρησιμοποιούμε Ενεργητική και πότε Παθητική σύνταξη;

α) Χρησιμοποιούμε Ενεργητική σύνταξη, όταν θέλουμε να τονίσουμε το Υποκείμενο που ενεργεί και δρα.

Χρησιμοποιούμε Παθητική σύνταξη, όταν θέλουμε να τονίσουμε την ενέργεια του ρήματος.

β) Πώς λειτουργεί η Ενεργητική και η Παθητική σύνταξη στη διαμόρφωση του ύφους του κειμένου;

Η Ενεργητική σύνταξη προσδίδει:

• υποκειμενικότητα (κάνει το ύφος πιο προσωπικό)
• αμεσότητα
• ζωντάνια/ παραστατικότητα

Η Παθητική σύνταξη προσδίδει:

• αντικειμενικότητα/ ουδετερότητα (κάνει το ύφος πιο απρόσωπο)
• τυπικότητα/ επισημότητα
• νοηματική πυκνότητα και συντομία
• ποικιλία νοημάτων

2. Ποια ρήματα μπορούν να μετατραπούν από ενεργητικά σε παθητικά και αντίστροφα;

Η μετατροπή από την Ενεργητική στην Παθητική σύνταξη και αντίστροφα συνδέεται με τις διαθέσεις των ρημάτων. Οι διαθέσεις αναφέρονται στις σημασίες των ρημάτων και στη σχέση τους με το Υποκείμενο.

Μόνο τα ρήματα της Ενεργητικής και της Παθητικής διάθεσης μπορούν να μετατραπούν από Ενεργητική σε Παθητική σύνταξη και αντίστροφα.

• Ενεργητική διάθεση: Όταν το ρήμα ενεργεί και η ενέργεια είτε μεταβαίνει σε αντικείμενο/α (μεταβατικό) είτε δε μεταβαίνει (αμετάβατο).

Π.χ. Ο δάσκαλος μάς έδωσε βιβλία. (μεταβατικό)

Εργάζεται ακατάπαυστα. (αμετάβατο)

 Από τα ρήματα της Ενεργητικής διάθεσης ΜΟΝΟ τα μεταβατικά μπορούν να μετατραπούν σε Παθητική σύνταξη.

• Παθητική διάθεση: Όταν το Υποκείμενο δέχεται ενέργεια από κάποιον/ κάτι άλλο.

Π.χ. Η γη θερμαίνεται από τον ήλιο.

Το σκαρί σάπισε από την αχρηστία.

Όταν διατυπώνουμε ένα νόημα με ρήμα Παθητικής διάθεσης, έχουμε Παθητική σύνταξη. Στην Παθητική σύνταξη το προθετικό σύνολο (συνήθως από + αιτιατική) που φανερώνει το δράστη ή την αιτία, από τα οποία παθαίνει κάτι το Υποκείμενο, λέγεται Ποιητικό αίτιο.

3. Γιατί τα ρήματα των άλλων δύο διαθέσεων δεν επιδέχονται μετατροπές στη σύνταξη;

• Μέση διάθεση: Το Υποκείμενο είναι και ο δράστης και ο δέκτης μιας ενέργειας.

Π.χ. Ντύθηκε και στολίστηκε. (α)

Προσαρμόζεται εύκολα στις νέες συνθήκες. (β)

Ταυτίστηκε με τον ήρωα. (γ)

Τα αδέλφια αγαπιούνται. (δ)

Αλληλοκοιτάχτηκαν. (ε)

• Στα παραδείγματα α,β,γ τα ρήματα είναι Μέσα αυτοπαθή, δηλαδή η ενέργεια του Υποκειμένου πηγαίνει άμεσα στο ίδιο, ενώ στα παραδείγματα δ,ε τα ρήματα είναι Μέσα αλληλοπαθή, δηλαδή μια όμοια ενέργεια πηγαίνει από το ένα στο άλλο και αντίστροφα.

• Ουδέτερη διάθεση: Το Υποκείμενο βρίσκεται απλώς σε μία κατάσταση, ούτε ενεργεί ούτε παθαίνει.

Π.χ. Δίψασα.

       Κοιμούνται.

Τόσο στη Μέση όσο και στην Ουδέτερη διάθεση η  σχέση ρήματος και Υποκειμένου είναι εσωτερική και άρρηκτη.

Εκτενέστερη αναφορά στις διαθέσεις και τις σημασίες των ρημάτων θα γίνει σε επόμενη ενότητα.

4. Πώς σκέφτομαι για να κάνω τη μετατροπή από την Ενεργητική στην Παθητική σύνταξη και αντίστροφα;

Για να μεταφέρω ένα ρήμα από την Ενεργητική στην Παθητική σύνταξη:

• Μετατρέπω το αντικείμενο της Ενεργητικής σε υποκείμενο της Παθητικής διάθεσης.
• Αν υπάρχουν δύο αντικείμενα (το άμεσο και το έμμεσο), μετατρέπω το άμεσο σε υποκείμενο.
• Μετατρέπω το υποκείμενο της Ενεργητικής σε ποιητικό αίτιο της Παθητικής.
• Τοποθετώ το ρήμα στον ίδιο χρόνο, στην Παθητική φωνή, ώστε να συμφωνεί στο πρόσωπο με το νέο υποκείμενο.

Π.χ.  Μας δίδαξε γραμματική και συντακτικό.

• Δίδαξε = ρήμα ενεργητικής φωνής και διάθεσης
• (Αυτός = εννοείται υποκείμενο)
• Μας = άμεσο αντικείμενο
• Γραμματική και συντακτικό = έμμεσα αντικείμενα

Διδαχτήκαμε γραμματική και συντακτικό.

• Διδαχτήκαμε = ρήμα παθητικής φωνής και διάθεσης
• (Εμείς = το άμεσο αντικείμενο της Ενεργητικής εννοείται ως υποκείμενο της Παθητικής)
• Γραμματική και συντακτικό = έμμεσα αντικείμενα (παραμένουν στην ίδια θέση)

Ο δάσκαλος μάς έδωσε βιβλία.

• Έδωσε = ρήμα ενεργητικής φωνής και διάθεσης
• Ο δάσκαλος = υποκείμενο
• Βιβλία = άμεσο αντικείμενο
• Μάς = έμμεσο αντικείμενο
• Όταν το αντικείμενο που δηλώνει πρόσωπο μπορεί να αντικατασταθεί από εμπρόθετο αντικείμενο (σε + αιτιατική), είναι έμμεσο.

Βιβλία μάς δόθηκαν από το δάσκαλο.

• Δόθηκαν = ρήμα παθητικής φωνής και διάθεσης
• Βιβλία = το άμεσο αντικείμενο της ενεργητικής γίνεται υποκείμενο της παθητικής
• Από το δάσκαλο = ποιητικό αίτιο (το υποκείμενο της ενεργητικής γίνεται ποιητικό αίτιο στην παθητική)
• Μάς = έμμεσο αντικείμενο (παραμένει στην ίδια θέση)

Αν έχω ρήμα που συντάσσεται με δύο αιτιατικές, από τις οποίες η μία είναι αντικείμενο και η άλλη κατηγορούμενο του αντικειμένου, στην Παθητική σύνταξη το ρήμα αυτό είναι και συνδετικό, οπότε το άμεσο αντικείμενο γίνεται Υποκείμενο, ενώ η άλλη αιτιατική κατηγορούμενο.

Π.χ. Με αποκάλεσε συμφεροντολόγο.

• Αποκάλεσε = ρήμα ενεργητικής φωνής και διάθεσης και συνδετικό
• (Αυτός = εννοείται υποκείμενο)
• Με = αντικείμενο
• Συμφεροντολόγο = κατηγορούμενο αντικειμένου

Αποκλήθηκα συμφεροντολόγος.

• Αποκλήθηκα = ρήμα παθητικής φωνής και διάθεσης και συνδετικό
• (Εγώ = εννοείται υποκείμενο)
• Συμφεροντολόγος = κατηγορούμενο υποκειμένου

Το φαινόμενο Καβάφης

 H ζωή του Καβάφη

Από τα αποκόμματα του τύπου από την εποχή του Καβάφη που ακολουθούν, αλλά και από τα βιογραφικά σημειώματα που εμπεριέχονταν στα σχολικά βιβλία, το 1950, το 1965, το 1968 και το 1978 αντιστοίχως, τι συμπέρασμα αντλείτε για την υποδοχή που του επιφύλασσε το κοινό διαχρονικά; Έγινε από την αρχή αποδεκτός ή ήταν αμιφλεγόμενος ως ποιητής; Η εκπαίδευση του απέδιδε πάντα τη θέση που του αξίζει ή κρατούσε αποστάσεις, ανάλογα με το κρατούν καθεστώς; 

Ηράκλειτος

 Ηράκλειος (7^ος αι.)

Ποια ήταν η κατάσταση στο Βυζάντιο τον 7ο αιώνα;

►   Το Βυζάντιο ήταν σε κρίση > δηλαδή;

►   Λοιμοί, κακές σοδειές, σεισμοί, εισβολές

►   Αποτέλεσμα όλων αυτών;

►   α. εγκατάλειψη ή παρακμή πόλεων

►   β. μείωση πληθυσμού

►   γ. υποχώρηση εμπορίου & νομισματικής κυκλοφορίας

►   δ. παραμέληση του στρατού

Ποιοι επωφελούνται;  Σλάβοι & Πέρσες

►   Ποια ανάγκη προκύπτει;

►   Α. μεταρρύθμιση      Β. αντεπίθεση

►   Ποιος αναλαμβάνει το έργο αυτό;

►   Ο Ηράκλειος > στρατηγός-αυτοκράτορας

►   Τι έκανε;

►   Ι) αναδιοργάνωση στρατεύματος

►   ΙΙ) εκστρατεία κατά Περσών

►   ΙΙΙ) ανάκτηση ανατολικών επαρχιών

Πολιορκία Κωνσταντινούπολης από Αβάρους & Σλάβους

►   Πότε; Το 626

►   Αποτέλεσμα; Ήττα Αβάρων & Σλάβων

►Συντριβή Περσών και ανάκτηση βυζαντινών επαρχιών :  (627) στη Νινευή

►   Γιατί οι εκστρατείες του Ηράκλειου προσέλαβαν θρησκευτικό χαρακτήρα;

►   Ο Τίμιος Σταυρός ήταν στα χέρια των ΠΕρσών

►   Όμως και πάλι πρόσκαιρες οι στρατιωτικές επιτυχίες :

Α. πού αλλού το συναντήσαμε αυτό;

Β. γιατί ήταν πρόσκαιρες;

Διοίκηση

►   Νέο διοικητικό σύστημα

►   Γιατί;

Α. αραβικές κατακτήσεις

Β. αμυντικές ανάγκες

Γι’ αυτό το λόγο : θεματική οργάνωση

Τι ήταν τα θέματα;

►   =διοικητικές περιφέρειες με δικό τους στρατό

►   Ποιοι υπηρετούσαν στον θεματικό στρατό;

                ελεύθεροι καλλιεργητές που λάμβαναν από

                το κράτος τα στρατιωτόπια

►   Στρατιωτόπια = στρατιωτικά κτήματα

Οι στρατιώτες των θεμάτων > ουσιαστικά ήταν στρατιώτες-καλλιεργητές

►   Τι έκαναν αυτοί;

1. Συντηρούσαν τις οικογένειές τους
2. Αγόραζαν τον οπλισμό τους
3. Κάλυπταν τα έξοδα της εκστρατείας

►   Αποτέλεσμα; Βοήθησαν αποφασιστικά στην άμυνα του κράτους

►   Και γι’ αυτό : γενικεύτηκε ο θεσμός των θεμάτων

Τι άλλο αλλάζει στη διοίκηση;

►   Ο στρατηγός του θέματος :

►   Συγκεντρώνει και ασκεί την ανώτατη εξουσία μέσα στα όρια του θέματος

►   Γιατί; Αποτελεσματικότητα, επιτελικότητα, δύσκολες συνθήκες στη μεθόριο του Βυζαντίου

►   Θυμάστε ποιος θέσπισε τη διάκριση πολιτικής & στρατιωτικής εξουσίας;

Χαρακτηριστικά διοίκησης

►   Εξελληνισμός

►   Επίσημη γλώσσα : η ελληνική και ελληνικοί τίτλοι, π.χ. βασιλεύς